A lección da escola asasinada polo fascismo

A lección da escola asasinada polo fascismo

 

 A escola republicana era unha muller que quería cambiar as cousas, que sabía que o ensino era unha das mellores armas para acabar coa desigualdade. Por iso, o misóxino franquismo descargou sobre ela a súa ira. Baleirouna de coñecemento para enchela de crucifixos e desbotou das súas aulas a xente comprometida. A represión sobre a escola foi o maior dos castigos, pero hai leccións que é imposíbel borrar da historia. Eis un extracto da peza publicada no número 326 de Sermos Galiza.

 

Nos albores do século XX, apenas sabían ler tres de cada dez galegos, non chegaba a dúas de cada dez galegas, e a situación non tiña trazas de mellorar, pois só estaba matriculada unha de cada dúas criaturas en idade escolar e só a metade desa cifra acudía con regularidade a unha aula que, ademais, tiña moi escaso apoio institucional. A escola pública era moi precaria e o peso da instrución recaía maioritariamente nas mans da Igrexa.

O desolador panorama complicábase na Galiza pola total marxinación da lingua, desaparecida na fala da docencia, nos libros de texto e mesmo perseguida cando chegaba á escola por boca do alumnado. “Prohibíchedes o galego nas escolas para producir no espríto dos nosos rapaces un complexo de inferioridade, facéndolles crer que falar galego era mal e falar castelán era falar ben”, denunciaría xa desde o exilio Castelao no seu Sempre en Galiza.

As Irmandades da Fala intentaron dar resposta a esta situación coa posta en marcha das Escolas do Insiño Galego, que na súa presentación xa deixaban clara a orientación, como recolleu A Nosa Terra: “Non lle abonda a Galicia que os seus fillos sepan ler i escribir. Galicia precisa que os seus fillos lean i escriban na súa fala para que a sintan, que estuden na súa xeografía para que a coñezan e coñecéndoa quéirana”. Foron seis cursos nos que o editor Ánxel Casal impartiu aos nenos coruñeses un ensino distinto. A mestra Elvira Bao era a encargada de facer o propio coas nenas, pero nunca acadaron matrícula suficiente. A escola non era cousa de nenas.

 

Elas tamén eran irmás

Irmandiñas: as mulleres esquecidas das Irmandades da Fala

 

Elas tamén eran irmás

 

ELAS TAMÉN ERAN IRMÁS. PRAZA PÚBLICA (24/5/2016) (Adaptación)

 

No ano 2016 celebrouse o centenario do nacemento das Irmandades da Fala. É coñecida a actividade que nela tiveron os irmáns Villar Ponte, Manuel Lugrís, Uxío Carré Aldao, Lois Peña Novo, Antón Losada Diéguez e moitos outras persoas. Todos homes. Pero nas Irmandades tamén participaron activamente mulleres, que mesmo constituíron oficialmente no seu seo unha Sección Feminina.

Mulleres como Maria Miramontes, Amparo López Jean, Micaela Chao Manciñeiras, Elvira Bao, Pura Lorenzana ou Corona González traballaron activamente dentro das Irmandades aínda que non aparezan en case ningún libro de texto ou non teñamos escoitado falar delas.

Estas mulleres comezaron a participar activamente no seo das Irmandades da Fala pouco despois da súa constitución. "Cónstanos que en 1917 hai unha serie de mulleres, vinculadas ás Irmandades da Fala, que toman a iniciativa de promover unha colecta para sufragar os gastos para a bandeira da Irmandade", explica a historiadora Helena Carro. Dende os primeiros meses de 1918 comezan a aparecer en A Nosa Terra as primeiras referencias da Sección Feminina, aínda que este grupo non contaba aínda con estatutos ou regulamentos. Porén, en decembro dese ano publícase (nun artigo titulado A Irmandade Feminina. Traballos patrióticos) a composición da Xunta Xeral da Irmandade Feminina, conformada por Xosefa Vázquez (conselleira primeira) substituíndo a Micaela Chao Manciñeira, Elvira Bao (secretaria), Ermitas López Verdes (tesoureira), Tereixa Chao Maciñeira (vicesecretaria), Maria Balboa (contadora) e as vogais Rosa Martínez, Avelina Fernández, Teresa Fernández, Maria Miramontes, Xenoveva Casal e Avelina Sardina.

As actividades desta Irmandade Feminina, sinala Helena Carro, eran diversas: "Os seus cometidos van desde a recompilación de datos estatísticos dos traballos da muller galega, ata a solicitude aos centros galegos de América para que se organicen para dar protección á muller emigrada. Mesmo propoñen crear unhas bolsas de traballo similares ás que funcionan en Cataluña ou outros lugares de Europa". "Entenden que a pobreza non se resolve coa caridade senón elaborando medidas que se plasmen na sociedade para que os pobres deixen de selo", di.

A maioría pertencen á Galicia urbana e son mulleres instruídas, com grandes inquietudes intelectuais e con profesións liberais: mestras e xornalistas, por exemplo. Porén, tamén había casos coma o de María Miramontes, que pertencía ao gremio de costureiras.

Carro destaca tamén a figura de Amparo López Jean, "cun posicionamento político propio con respecto ao seu compañeiro César Alvajar", pois ela optou por militar no Partido Galeguista, mentres que el pertenceu ao Partido Radical ou á Unión Republicana.

Helena Carro destaca a defensa dos dereitos da muller que dende o inicio realizan as Irmandades da Fala, cunha posición moi avanzada para a época. Lembra que xa no manifesto da Asemblea Nacionalista de Lugo (1918) se reclamaba "a igualdade de dereitos" para as mulleres casadas, no caso de que o home estivese emigrado. Unha reivindicación "de mínimos" que xa ao ano seguinte, na segunda Asemblea, celebrada en Compostela, foi superada, "eliminándose calquera restrición na igualdade" e avogándose "pola total igualdade de dereitos políticos e sociais" (artigo 21), sinala Carro. "Non seriamos xustas se non recoñecésemos o novidoso e profundamente moderno que supuxo que as Irmandades da Fala recollesen dende o principio da súa constitución os postulados en defensa dos dereitos da muller", salienta a historiadora.

Carro conclúe que "a historiografia oficial nunca se interesou polas mulleres nin desta época nin de ningunha outra. Ás veces emprestan atención a mulleres de forma individual, mais nunca organizadas, como é o caso das Irmandades femininas". "A historia está elaborada polos homes, e polo tanto os protagonistas son os homes", engade. Porén, sinala hai estudos feitos por mulleres sobre mulleres que si fan referencia a este período histórico como son os de Noa Bergantinhos, Aurora Marco e Carmen Blanco, ou traballos máis puntuais como Encarna Otero a respecto de María Miramontes. E subliña, igualmente, algúns traballos "interesantes dende a perspectiva de xénero" coma os realizados por Ernesto Vazquez Souza, Dionisio Pereira ou Emilio Insua.